ನವದೆಹಲಿ: ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ, ನಾಗರಿಕತೆಯ ನಿರಂತರತೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಐಕಾನ್ಗಳನ್ನು ಯಾರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಷಯದ ಕುರಿತು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದೊಂದು ಶೀತಲ ಸಮರವೇ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಮೊಹೆಂಜೊದಾರೋದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದ ಸುಮಾರು 4,300 ವರ್ಷ ಹಳೆಯದಾದ ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆಯ ‘ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆ’ (Pashupati Seal) ಹಿಂದೂ ದೇವರಾದ ಶಿವನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ಅಮೆರಿಕದ ಇತಿಹಾಸಕಾರ್ತಿ ಆಡ್ರೆ ಟ್ರುಶ್ಕೆ ನೀಡಿರುವ ಹೇಳಿಕೆ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು, ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ನೆಟ್ಟಿಗರ ತೀವ್ರ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಚಿವಾಲಯವು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣ ‘ಎಕ್ಸ್’ ನಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟ್ ಒಂದನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ‘ಅಖಂಡ ನಾಗರಿಕತೆಯ ನಿರಂತರತೆ’ಯ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸಂಕೇತ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಯೋಗ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲದ ಆಕೃತಿಯನ್ನು “ಶಿವ-ಪಶುಪತಿ” ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪೋಸ್ಟ್ಗೆ ತಿರುಗೇಟು ನೀಡಿದ ಆಡ್ರೆ ಟ್ರುಶ್ಕೆ, “ಇದು ಶಿವನಲ್ಲ. ಇದು ಇರಾನ್ನ ಪ್ರೊಟೊ-ಎಲಾಮೈಟ್ ಐಕಾನೋಗ್ರಫಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತಗೊಂಡ ಯೂರೇಷ್ಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ‘ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಡೆಯ’ (ಲಾರ್ಡ್ ಆಫ್ ಅನಿಮಲ್ಸ್) ದೇವತೆಯಾಗಿದೆ,” ಎಂದು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ 3200 ರಿಂದ 2700ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿನ ನೈಋತ್ಯ ಇರಾನ್ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರೊಟೊ-ಎಲಾಮೈಟ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಇದನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದ್ದು ವಿವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.
ಟ್ರುಶ್ಕೆಗೆ ಲೇಖಕ ಅಮಿಶ್ ತ್ರಿಪಾಠಿ ಸಾಕ್ಷ್ಯಸಹಿತ ತಿರುಗೇಟು
ಟ್ರುಶ್ಕೆ ಅವರ ಈ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಕೇಂದ್ರಿತ ವಾದಕ್ಕೆ ಭಾರತದ ಖ್ಯಾತ ಲೇಖಕ ಅಮಿಶ್ ತ್ರಿಪಾಠಿ ಕಟುವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಆನೆ, ನೀರುಕೋಣ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗಮೃಗದ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ; ಇವು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಾಚೀನ ಇರಾನ್ನ ಎಲಾಮ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಆ ಆಕೃತಿಯು ಯೋಗದ ‘ಮೂಲಬಂಧಾಸನ’ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದೆ, ಹಾಗಾದರೆ ಈಗ ಯೋಗವೂ ಎಲಾಮೈಟ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದೇ ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಪ್ರಮುಖ ಇತಿಹಾಸಕಾರ್ತಿ ವೆಮ್ಸಾನಿ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, ಎಲಾಮೈಟ್ ಮುದ್ರೆಗೂ ಭಾರತದ ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆಗೂ ಶೇ.1ರಷ್ಟು ಸಾಮ್ಯತೆಯೂ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಇತಿಹಾಸ ತಜ್ಞರ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ
ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಈ ಪಶುಪತಿ ಮುದ್ರೆಯು 1920ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಜಾನ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾದಾಗಿನಿಂದಲೂ ಚರ್ಚೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಮಾರ್ಷಲ್ ಅವರೇ ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರೊಟೊ-ಶಿವ’ (ಆರಂಭಿಕ ಶಿವ) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಇತಿಹಾಸಕಾರರಾದ ರುಚಿಕಾ ಶರ್ಮಾ ಮತ್ತು ಡೋರಿಸ್ ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ ಅವರಂತಹ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕೊಂಬಿನ ಕಿರೀಟವು ತ್ರಿಶೂಲವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಅದು ಎಮ್ಮೆಯ ಕೊಂಬುಗಳಾಗಿವೆ. ವೇದಕಾಲದ ರುದ್ರನಿಗೂ ಯೋಗಕ್ಕೂ ಸಂಬಂಧವಿರಲಿಲ್ಲ; ಶಿವನನ್ನು ಪಶುಪತಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಕ್ರಿ.ಪೂ ಎರಡನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರವಷ್ಟೇ ಆರಂಭವಾಯಿತು, ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಕೇವಲ ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆ ಅಥವಾ ಬುಲ್-ಮ್ಯಾನ್ ಇರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಇವರ ವಾದವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಪುರಾಣಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ದೇವದತ್ ಪಟ್ನಾಯಕ್ ಕೂಡ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಕೊಂಬುಗಳು ಮತ್ತು ಇತಿಫ್ಯಾಲಿಕ್ (ithyphallic) ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಶಿವನ ಚಿತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಹೋರಾಟ
ಹರಪ್ಪಾ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಇದುವರೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಓದಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ವಿವಾದವು ಕೇವಲ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರದೆ ಈಗ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಲೇಖಕ ಹಿಂದೋಲ್ ಸೇನ್ಗುಪ್ತಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ವಿಮರ್ಶಕರು, ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಜರೆಯುವ ವಿದೇಶಿ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳು ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಮ್ಮದೇ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಲ್ಲಿ ತಿರುಚಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಕಾಲದಿಂದ ಇಂದಿನವರೆಗೂ ರಹಸ್ಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿರುವ ಈ ಮುದ್ರೆ, ಕೇವಲ ಇತಿಹಾಸದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಉಳಿಯದೆ ಭಾರತದ ಸನಾತನ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಬೇರುಗಳ ಅಸ್ಮಿತೆಯ ಹೋರಾಟದ ಕಣವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
